anorektyczny umysł

Anorektyczny umysł

W skrócie: Anorektyczny umysł – czyli, co się dzieje w umyśle osób cierpiących na zaburzenia jedzenia, głownie anorexia nervosa

Ciało a psychika

Uznając istnienie nieświadomości, przyjmujemy, że człowiek tylko częściowo rozumie swoje motywacje. U podłoża każdego objawu zaburzeń psychicznych leży ukryty cel, który kieruje rozwojem choroby. Innymi słowy każdy objaw „coś daje”. Pytanie: co, komu i w jakim celu? Racjonalne myślenie nie znajdzie tu zastosowania, gdyż nieświadomość ma swoich graczy, własne pobudki i logikę. „Nakazuje” nam pewne zachowania i często nie wiemy dlaczego. A jeśli wydaje nam się, że wiemy, to jest to zapewne tylko wtórna racjonalizacja.

Ciało i jego funkcje stanowią podwaliny całej psychiki. Z „ja cielesnego” wyłania się „ja psychiczne”. Przez całe życie te dwa obszary przenikają się i wpływają na siebie. Uznajemy, że korzystniej jest, gdy mniej dzieje się w ciele, a więcej w głowie. Rozwojowo optymalna jest droga od doznania w ciele po myśl w głowie. Ale nie zawsze tak się układa. Problemy psychiczne mogą rozgrywać się na arenie ciała. Ciało „mówi”, że coś trudnego dzieje się w psychice. Czasami może to być wierzchołek góry lodowej problemów psychicznych.

Odrzucenie ograniczeń, które niesie ciało

W 1944 roku psychiatra Ludwig Binswanger opublikował opis przypadku Ellen West – 33-letnią anorektyczkę leczoną psychoanalitycznie. Wg lekarza centralnym dylematem, tak typowym dla tego rodzaju zaburzeń, był negatywny stosunek do rzeczy powszechnie uznanych za życiodajne. Jedzenie, seks i prokreacja stanowiły dla niej „czynniki zwiastujące śmierć jej prawdziwego Ja”. Rzeczy te chronią życie, ale jednocześnie boleśnie uświadamiają, że życie trzeba chronić i przedłużać poprzez prokreacje, gdyż ostatecznym jego momentem jest śmierć. A dla osób cierpiących z powodu anoreksji pogodzenie się z ograniczeniami ciała jest szczególnie trudne.

Wpływ pierwszych doświadczeń związanych z jedzeniem

Karmienie niemowlęcia może przebiegać pomyślnie lub nie. Do tego, od samego początku stanowi zaczyn wielu psychologicznych procesów w umyśle dziecka. Mogą one być wzmacniane lub osłabiane poprzez powodzenia lub frustracje związane z karmieniem.

Dzięki fascynującej teorii relacji z obiektem wiemy, że postawy wobec przyjmowania pokarmu są nierozerwalnie połączone z tworzącym się nieświadomym wzorcem relacji. Na początku jest to relacja z piersią, która, jeśli jest, karmi i pokarm jest przyjmowany, to „świat” wydaje się dziecku dobry, przyjemny i bezpieczny. A jeśli jej nie ma lub matka i niemowlę mają trudności z karmieniem, to „świat” dziecka wydaje się zły i wrogi. Te wczesne doświadczenia stanowią budulec psychiki. Dziecko „wchłania” je do środka i stają się częścią jego umysłu.

Wiele osób (ale nie wszystkie) chorujących na zaburzenia odżywiania doświadczało w niemowlęctwie poważnych trudności podczas karmienia. Wskazuje to na trudności relacyjne, które istniały od samego początku życia.

Psychologiczne przyczyny zakłóceń procesu karmienia

Niemowlęta

Zakłócenia tego procesu mają złożone przyczyny. Po pierwsze niemowlęta są różne. Jedne łatwo się dostosowują i chętnie przyjmują pokarm, dobro i miłość matki, a inne mają w tym zakresie trudności. Dlaczego? Np dlatego, że na każdym etapie naszego rozwoju, nawet w niemowlęctwie, nie jesteśmy jedynie odbiorcami rzeczywistości, ale też ją kreujemy. Oznacza to, że niemowlę nie tylko wchłania (introjektuje) doświadczenia do swojego umysłu, ale też „wyrzuca” (projektuje) części swojego umysłu na zewnątrz. Tym samym „zabarwia” rzeczywistość (pierś, matkę, doświadczenia) swoimi afektami. A potem reaguje na tak zabarwione doświadczenie. W związku z tym, im bardziej niemowlę jest wściekłe, tym bardziej się boi, bo „zabarwia” świat zewnętrzny swoim gniewem itp.

Matki

Po drugie, opiekunowie mają tak samo. Stan emocjonalny matki bardzo wpływa na niemowlę. Jeszcze słabo widzi, a już czuje z wielką intensywnością, jaka jest atmosfera wokół niego. Matki także projektują swoje emocje. Tylko niemowlęta nie umieją sobie z nimi poradzić i stąd biorą się potem zakłócenia w przyjmowaniu pokarmu. Gdy matka projektuje swoje zakłócające uczucia w dziecko, odmowa jedzenia jest rozumiana jako nieudolna obrona przeciw przyjmowaniu nieznośnych uczuć projektowanych w dziecko przez rodzica. Istnieje silna analogia między procesami psychicznymi a procesami przyswajania, metabolizowania i wydalania pokarmu. (patrz str 103)

Każdy wie, że im spokojniejsza matka, tym spokojniejsze niemowlę. Ale też nie każde niemowlę spokojnej matki jest spokojne, bo jak się im ułoży relacja zależy od obu stron.

[…] Stella Miller zrelacjonowała obserwację niemowlęcia, które początkowo nie rozwijało się dobrze, a następnie zaczęło funkcjonować lepiej. W czasie dalszej obserwacji trudności z karmieniem powróciły i ponownie zanikły. Było to związane z dość subtelnymi objawami wrogości ze strony matki. Poźniej wrogość ta zamanifestowała się wyraźniej, gdy matka dopuściła do tego, by piesek będący własnością rodziny ugryzł dziecko.

str. 35

Interakcja

Oczywiście nie istnieje idealna relacja karmiąca matka-dziecko. Każda przechodzi okresowe trudności. Interakcja ta jest dynamiczna, rozwojowa i wchodzi w różne fazy. Stanowi podwaliny bogactwa i niepowtarzalności każdego z nas.

Psychiczne procesy introjekcji i projekcji, będąc tak wiernym odzwierciedleniem procesów fizjologicznych, są normalnym i koniecznym aspektem ludzkiego rozwoju; trzeba je uznać za podstawowe elementy , z których powstaje i […] rozwija się emocjonalność jednostki. Klein podkreśla znaczenie równowagi pomiędzy nimi w rozwoju osobowości. Jeśli zjawiska projekcyjne stają się zbyt intensywne, pojawia się niebezpieczeństwo, że niemowlę w swojej fantazji [wyobrażeniach] będzie wpychać w obiekt [matkę] coraz więcej swoich niechcianych aspektów. Wówczas umysł dziecka będzie widział matkę jako zawierającą całą agresję i urazę […].

str. 33
Jeśli nasilone procesy projekcyjne się utrzymują, to, oczywiście z przymróżeniem oka, mogą się objawiać w późniejszym okresie choćby tak, jak na obrazku.

Anorektyczny umysł – co się w nim dzieje?

Nie da się uniknąć indywidualnej analizy każdego przypadku zaburzeń odżywiania. Żadne uogólnione stwierdzenie na ten temat nie może być niczym innym, jak wstępem do rozumienia, co się dzieje w psychice konkretnej osoby. Jednakże można spróbować przedstawić pewne powtarzające się i często kluczowe aspekty funkcjonowania osób chorych na anoreksję. Procesy te są nieświadome.

Zaprzeczanie potrzebom

Osoby chorujące zarówno na anoreksję, jak i bulimię są często wystraszone własną zachłannością. Radzą sobie z nią poprzez ograniczanie jedzenia. Psychicznie oznacza to silne emocjonalne potrzeby i dużą zależność. Obronnie anorektyczki stają się nadmiernie samowystarczalne i niezależne. Trudno im przyjmować pomoc i nawiązywać relacje zależnościowe.

Mordercze ataki

Poprzez kontrolowanie swojej wagi, starają się kontrolować swój umysł, by pewnego rodzaju myśli nie miały szans się pojawić. Anorektyczny umysł pełen jest morderczych uczuć i ataków. Anorektyczka „zabija” swoją żywą część, która potrafi przyjąć pomoc. W fantazji unicestwia wszelkie swoje potrzeby. Przez to zabija także świadomość tego, że inni są jej potrzebni, że są dobrzy i pomocni, a ona ich potrzebuje.

Atak na parę

Anorektyczny umysł, to świat, w którym nie dochodzi do zaakceptowania istnienia dobrej, kreatywnej i seksualnej pary. Wewnętrzne obiekty, zarówno ojciec, jak i matka, są narażone na pełne przemocy ataki, głodzone, dręczone tak długo, aż się poddadzą i wyrzekną swojego związku.” (str. 80) W relację terapeutyczną (ale nie tylko) przenosi się to w taki sposób, że pomoc innych jest niszczona. Niosący pomoc czują się bezradni patrząc na destrukcyjne akty chorej na anoreksję.

Odrzucenie seksualności

Anorektyczka odrzuca swoją seksualność. Dla wielu kobiet cierpiących na tę chorobę, utrata menstruacji i kobiecych kształtów wydaje się źródłem poczucia siły i pewności siebie.

Lęk przed intruzją

Objawy anoreksji i objawy występujące u nadużytych seksualnie dzieci są podobne. Nie musi to oznaczać, że anorektyczka była nadużyta. Jednak istnieje w niej lęk przed wtargnięciem, więc musiała być ofiarą jakiegoś rodzaju intruzji. Być może w sensie dosłownym – fizycznym, być może w sensie emocjonalnym, być może w obu. Np mogła być w dzieciństwie nadmiernie narażona na projekcje ze strony rodziców, zwłaszcza matek.

Relacja z matką

Anorektyczka ma często relację z matką opartą o nadmierne zaangażowanie się. Prawdopodobnie takim córkom nie udało się nauczyć, na czym polega autonomia. Nieświadomie chora na anoreksję pragnie zlania się z matką, a jedocześnie przeżywa lęk przed unicestwieniem, zniknięciem. Ojciec jest odsunięty lub nieważny. Pozbawienie go w fantazji należnego mu miejsca, stanowi ochronę poczucia jedności z matką.

Zabójcze superego

Anorektyczne pacjentki są na łasce i niełasce czegoś przerażająco potężnego i złego, co ma nad nimi władzę.” Część ich umysłu (superego) „nie jest zorientowana na przeżycie i rozwój self, ale na jego zniszczenie. […] są dosłownie podległe takiej swojej części, która ignoruje ich cierpienie, głód i wycieńczenie oraz żąda niekończących się ćwiczeń i poddania się coraz surowszemu reżimowi. Otrzymują też od niej rozkazy, by nie bratać się z nieprzyjaciółmi, to znaczy z tymi wszystkimi otaczającymi je osobami, które przemawiają w interesie self (ja) i starają się je uratować przed zniszczeniem.” (str. 132)

Podsumowanie

Anoreksja to poważna choroba zagrażająca życiu. Anorektyczny umysł zmaga się z bardzo podstawowymi trudnościami relacyjnymi i emocjonalnymi. Siła destrukcji i kontroli, której podlega chory jest ogromna. Dlatego tak trudno się ją leczy. Stan chorego powoduje odrzucanie pomocy, a nawet walkę z nią. Jednak psychoterapia uratowała wiele osób przed samozniszczeniem. Najważniejsza jest szybka reakcja i poważne potraktowanie pierwszych niepokojących sygnałów.

Za objawami choroby stoją procesy psychologiczne, które są złożone i czasami trudne do zrozumienia dla osób, które nie wiedzą, co się dzieje w umyśle chorego. Zachęcam do pogłębienia wiedzy na ten temat.

Źródło: „Anorektyczny umysł. Psychoanalityczna perspektywa w leczeniu zaburzeń dożywiania.”, Marilyn Lawrence, 2015, Wydawnictwo Imago

Leave a comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *